Newcastlesjuke (ND)
Newcastlesjuke (Newcastle disease – ND) er ein svært alvorleg sjukdom hos fuglar som kjem av infeksjon med eit virus.
Newcastlesjuke er ei liste 1-sjukdom, og førekomst eller mistanke om ND skal meldast til Mattilsynet omgåande.
%20-%20fj%C3%B8rfe%20-%20COLOURBOX9002912_2000px.jpg)
Smittestoff og smittevegar
Orthoavulavirus javaense, også kjent som aviært orthoavulavirus type 1 eller aviært paramyxovirus type 1 (APMV-1) kan forårsake infeksjon av varierande alvorsgrad hos dei fleste fugleartar. For å infisere ei celle må viruset først aktiverast ved å bli kløyvd i to på ein bestemd stad. Dette blir gjort ved hjelp av enzym hos verten som viruset infiserer. Hos nokre variantar av APMV-1 er staden viruset skal delast i to så ustabilt at enzym som finst fleire stader i kroppen kan utføre denne kløyvinga. Desse variantane av viruset, som vi kallar høgvirulente, gir ein generell infeksjon i heile kroppen og kan derfor forårsake eit alvorleg sjukdomsforløp. Det er berre infeksjon med virulente APMV-1 som blir klassifisert som Newcastlesyke.
Smitta dyr skjel ut virus i store mengder i avføring, men også via luftvegane. Infeksjonen er svært smittsam. Dyr, menneske og gjenstandar som kjem i kontakt med smitta dyr kan derfor spreie viruset. Smitte via infiserte egg kan òg førekomme. I nokre tilfelle har viruset òg vore spreidd over korte avstandar via luft. Viltlevande fugleartar kan vere berarar av virus som gir Newcastlesyke hos fjørfe.
På 70-talet oppstod det ein ny kategori av APMV-1 som sirkulerer blant duer. Duevarianter av APMV-1 blei introdusert til Europa frå Midtausten på byrjinga av 80-talet og fekk raskt stor utbreiing på grunn av mellom anna brevdueflygingar, utstillingar og handel med duer. Nokre variantar av APMV-1 som sirkulerer hos duer kan forårsake Newcastlesyke hos fjørfe og andre fuglar.
Sjukdomsteikn
Aviært paramyxovirus type 1 kan angripe luftvegane, tarmkanalen og nervesystemet. Symptom hos smitta fuglar kan variere og avheng mellom anna av virusvariant, fugleart, og dessutan alder og immunstatus hos vertsdyret. Newcastlesjuke hos fjørfe kan gi høg dødelegheit, nedsett allmenntilstand, luftvegssymptom, diaré, nevrologiske symptom, redusert eggproduksjon og forandringar i eggekallkvalitet. Frå nokre utbrot av Newcastlesyke hos fjørfe har redusert eggproduksjon (>50 %), høg førekomst av skinnegg og redusert fôropptak vore einaste observerte symptom i flokken. Hos duer har ein sett sentralnervøse symptom, diaré og høg dødelegheit.
Tida frå dyra blir smitta til symptom opptrer er typisk fem til seks dagar, men kan variere frå to til 15 dagar.
Newcastlesjuke har svært lita betydning som zoonose. Viruset kan i sjeldne tilfelle forårsake mild og sjølvavgrensande augnekatarr (konjunktivitt) og/eller influensaliknande symptom hos menneske. Lungebetennelse er påvist hos immunsvekte pasientar. Viruset smittar ikkje mellom menneske.
Diagnostikk
Diagnostisering av Newcastlesyke blir gjort gjennom påvising av virulent APMV-1 i svaberprøvar eller vevsprøvar ved hjelp av molekylærbiologiske metodar (PCR og sekvensering). Hos uvaksinerte dyr kan påvising av antistoff i blodprøvar vere til hjelp i sjukdomsutgreiinga.
Førekomst
I Noreg har vi hatt to utbrot av Newcastlesyke i kommersielle fjørfehald. I 1996 blei ei verpehønsbesetning på Finnøy i Rogaland ramma av akutt luftvegssjukdom og høg dødelegheit, og diagnosen Newcastlesyke blei stilt på nyåret. I september 2022 blei det påvist Newcastlesyke i ei verpehønsbesetning med 7500 høns i Klepp kommune i Rogaland. Redusert eggproduksjon (>50 %), høg førekomst av skinnegg og redusert fôropptak var einaste symptom i flokken.
På verdsbasis var Newcastlesyke i mange år den mest tapsbringande alvorlege smittsame sjukdommen i fjørfeproduksjonen. Etter kvart har dei fleste land i Europa innført vaksinasjon av kommersielt fjørfe mot Newcastlesyke. I Europa er det berre Noreg, Finland, Estland og Sveits som ikkje vaksinerer. Sverige planlegg å starte vaksinasjon mot sjukdommen. Vaksinasjon blir basert på kost/nytte-analysar, og i land med låg førekomst av sjukdommen vil kostnadene til vaksinasjon utgjere meir enn kostnader til kamp mot utbrota.
I 1984 var det eitt tilfelle av klinisk sjukdom i eit dueslag i Noreg, og ein fann antistoff mot APMV-1 i fleire dueslag. I 2003 blei Newcastlesyke diagnostisert hos raseduer i Buskerud. I 2022 var det eit større utbrot blant byduer på Austlandet der virulent APMV-1 blei påvist og i januar 2023 blei Newcastlesyke påvist i eit dyrehald med duer i Sør-Odal kommune i Innlandet. Det er årleg fleire utbrot av APMV-1 infeksjon blant duer i Europa.
Overvaking
Alle sertifiserte fjørfeanlegg i Noreg blir overvakte for førekomst av antistoff mot APMV-1.
Tiltak
Newcastlesjuke, det vil seie infeksjon med virulente stammar av APMV-1, er ei liste 1-sjukdom. Infeksjon med andre APMV-1-stammar hos duer blir kategorisert som liste 2-sjukdom. Kampen mot begge sjukdomsformer er regulerte i lovar og forskrifter.
Vaksinasjon gir vern mot sjukdommen. Det er påbode å vaksinere duer som skal delta på utstilling, i konkurranse og treningsflyging i Noreg. Det er forbode å vaksinere andre fugleartar mot Newcastlesyke i Noreg. Danmark starta som det første landet i Norden vaksinasjon i kommersielle fjørfebesetningar og hobbybesetningar i 2005. Sverige planlegg å starte vaksinasjon.
Rapportar
Statusrapport Newcastlesyke 18.10.2022
