Newcastlesjuke (ND)
Newcastlesjuke (Newcastle disease – ND) er ein svært smittsam og alvorleg virussjukdom som rammar fjørfe og fleire artar av viltlevande fuglar.
Newcastlesjuke er ein liste 1-sjukdom, og førekomst eller mistanke om ND skal meldast til Mattilsynet omgåande.
%20-%20fj%C3%B8rfe%20-%20COLOURBOX9002912_2000px.jpg)
Smittestoff og smittevegar
Orthoavulavirus javaense, også kjent som aviært orthoavulavirus eller aviært paramyxovirus type 1 (APMV-1), kan infisere dei fleste fugleartar. Kor alvorleg sjukdom viruset gir, avheng mellom anna av virusvarianten. Nokre variantar av APMV-1 har eigenskapar som gjer at dei kan infisere fleire organsystem og gi alvorleg sjukdom. Det er berre infeksjon med slike virulente variantar av APMV-1 som blir klassifisert som Newcastlesjuke.
Smitta dyr skil ut virus i store mengder i avføring, men også via luftvegane. Infeksjonen er svært smittsam. Dyr, menneske og gjenstandar som kjem i kontakt med smitta dyr kan derfor spreie viruset. Smitte via infiserte egg kan òg førekomme. I nokre tilfelle har viruset vore spreidd over korte avstandar via luft.
Viltlevande fugleartar kan vere berarar av virus som gir Newcastlesjuke hos fjørfe. Smitte frå viltlevande fuglar til fjørfe er rekna som ei viktig smittekjelde. For å redusere risikoen for smitte er det viktig å hindre både direkte og indirekte kontakt mellom fjørfe og viltlevande fuglar, mellom anna ved å unngå kontakt med fugleekskrement.
På 70-talet oppstod det ein ny kategori av APMV-1 som sirkulerer blant duer. Duevarianter av APMV-1 blei introdusert til Europa frå Midtausten på byrjinga av 80-talet og fekk raskt stor utbreiing på grunn av mellom anna brevdueflygingar, utstillingar og handel med duer. Viltlevande duer er reservoar for enkelte virusvariantar av APMV-1 som kan forårsake Newcastlesjuke hos fjørfe og andre fuglar.
Sjukdomsteikn
Aviært paramyxovirus type 1 kan angripe luftvegane, tarmkanalen og nervesystemet. Symptom hos smitta fuglar kan variere og avheng mellom anna av virusvariant, fugleart, og dessutan alder og immunstatus hos vertsdyret. Newcastlesjuke hos fjørfe kan gi høg dødelegheit, nedsett allmenntilstand, luftvegssymptom, diaré, nevrologiske symptom, redusert eggproduksjon og endringar i eggeskalkvaliteten. Hos verpehøns kan redusert eggproduksjon vere det einaste teiknet på sjukdom. Produksjonsnedgangen kan kome samtidig med eller bli føregått av ein auka del egg utan skal (skinnegg) eller egg med misdanna eller misfarga skal. Ved utbrot hos duer kan ein ofte sjå sentralnervøse symptom, diaré og høg dødelegheit.
Tida frå dyra blir smitta til kliniske teikn opptrer er typisk fem til seks dagar, men kan variere frå to til 15 dagar. I større besetningar kan smitta spreie seg gradvis mellom ulike hus eller avdelingar, slik at produksjonsnedgangen opptrer til ulike tidspunkt.
Newcastlesjuke har svært lita betydning som zoonose. Viruset kan i sjeldne tilfelle forårsake mild og sjølvavgrensande augekatarr (konjunktivitt) og/eller influensaliknande symptom hos menneske. Lungebetennelse er påvist hos immunsvekte pasientar. Viruset smittar ikkje mellom menneske.
Diagnostikk
Diagnostisering av Newcastlesjuke blir gjort gjennom påvising av virulent APMV-1 i svaberprøvar eller vevsprøvar ved hjelp av molekylærbiologiske metodar (PCR og sekvensering). Hos uvaksinerte dyr kan serologiske undersøkingar vere eit nyttig supplement for å påvise tidlegare infeksjon.
Ved mistanke om Newcastlesjuke skal Mattilsynet varslast omgåande. Fram til mistanken er avklart bør all unødvendig flytting av dyr, egg, personar og utstyr til og frå anlegget stansast for å redusere risikoen for smittespreiing.
Førekomst
I Noreg har vi hatt to utbrot av Newcastlesyke i kommersielle fjørfehald. I 1996 blei ei verpehønsbesetning på Finnøy i Rogaland ramma av akutt luftvegssjukdom og høg dødelegheit, og diagnosen Newcastlesyke blei stilt på nyåret. I 2022 blei det påvist Newcastlesyke i ei verpehønsbesetning med 7500 høns i Klepp kommune i Rogaland. Redusert eggproduksjon (>50 %), høg førekomst av skinnegg og redusert fôropptak var einaste symptom i flokken.
På verdsbasis var Newcastlesyke i mange år den mest tapsbringande alvorlege smittsame sjukdommen i fjørfeproduksjonen. Vaksinasjon har ført til ein stor reduksjon i sjukdom og tap, men utbrot kan framleis førekomme, også i land med omfattande vaksinasjonsprogram.
I 1984 var det eitt tilfelle av klinisk sjukdom i eit dueslag i Noreg, og det blei funne antistoff mot APMV-1 i fleire dueslag. I 2003 blei Newcastlesjuke diagnostisert hos raseduer i Buskerud. I 2023 blei Newcastlesjuke påvist i eit tamduehald i Innlandet. Dette skjedde i samband med eit større utbrot av virulent APMV-1 blant byduer på Aust- og Sørlandet i 2022–2023. I 2025 blei Newcastlesjuke påvist hos tamduer på Austlandet (Akershus). Det er årleg utbrot av APMV-1-infeksjon blant duer i Europa.
Overvaking
Alle sertifiserte fjørfeanlegg i Noreg blir overvaka for antistoff mot APMV-1.
Tiltak
Newcastlesjuke forårsaka av virulente APMV-1 er liste 1-sjukdom. Infeksjon med andre APMV-1-stammar hos duer blir kategorisert som liste 2-sjukdom. Bekjemping av begge sjukdomsformene er regulert i lover og forskrifter.
Vaksinasjon gir vern mot sjukdommen. Det er påbode å vaksinere duer som skal delta på utstilling, i konkurranse og treningsflyging i Noreg. Det er forbode å vaksinere andre fuglar mot Newcastlesjuke i Noreg.
Danmark starta som det første landet i Norden vaksinasjon i kommersielle fjørfebesetningar og hobbybesetningar i 2005. Sverige innførte vaksinasjon mot Newcastlesjuke i 2026. Ordninga blir innført trinnvis og omfattar først avls- og verpehøns, før ho blir utvida til fleire fjørfegrupper frå 2028.
I dei fleste europeiske land blir fjørfe vaksinert mot Newcastlesjuke. Noreg, Finland og Sveits er døme på europeiske land som ikkje har generell vaksinasjon av fjørfe mot sjukdommen.
Rapportar
Statusrapport Newcastlesjuke 18.10.2022
