Chronic Wasting Disease (CWD) - skrantesjuke

Chronic Wasting Disease (CWD), eller skrantesjuke, er ein prionsjukdom som i fleire tiår har vore kjent hos ulike hjortedyr i Nord-Amerika. Sjukdommen er no og påvist hos to villrein og to elgar i Noreg.

Skrantesjuke har som kjenneteikn gradvis tap av nerveceller i hjernen, nevrologiske symptom og avmagring, og endar alltid med døden.

Skrantesjuke er ein B-sjukdom, og førekomst av eller mistanke om skrantesjuke skal straks rapporterast til Mattilsynet.

Som følgje av mange spørsmål rundt skrantesjuke, har vi laga ei oversikt over vanlege spørsmål og svar om skrantesjuke

Status for nasjonal kartlegging av skrantesjuke

Veterinærinstituttet undersøkte prøver frå meir enn 10 000 hjortedyr i 2016. Tala under omfattar alle prøver frå og med 2016 og til dags dato, frå ulike arter av hjortevilt. Diagnostikken av skrantesjuke gjerast i fleire trinn. Innleiande undersøkingar der ein finn positivt resultat bli vidare undersøkt for verifisering. Tala som gis her for positive tilfeller omfattar berre verifiserte resultat.

I tilfelle der innleiande undersøkingar gir grunn til mistanke vil myndigheitene kontakte jegarar og samle inn kjøt og slakterestar. Det gjerast for å unngå eventuell smittespreiing, og for å samle materiale til vidare undersøking.

75846 CWD-prøver undersøkt frå 2016 til dags dato


24 positive tilfelle per dags dato


Innsamlinga er eit samarbeid mellom Mattilsynet , Miljødirektoratet, NINA og Veterinærinstituttet. 

Smittestoff og smittevegar

Det finst ulike typar av prionsjukdommar hos dyr. Dei mest kjende er skrapesjuke hos sau, kugalskap (BSE) hos storfe og skrantesjuke hos hjortedyr. Av desse sjukdommane er det berre BSE hos storfe som ein veit kan smitta til menneske.. Smitte til menneske er ikkje rapportert i samband med skrapesjuke hos sau eller skrantesjuke hos hjortedyr.

Utviklinga av prionsjukdommar er knytt til unormale foldingar av det cellulære prionproteinet (PrPc), eit protein som normalt finst i cellene. Kroppens eigne enzym greier ikkje å bryta ned det feilfolda prionproteinet, som dermed blir akkumulert i cellene og øydelegg nerveceller i hjernen.

Skrantesjuke kan smitta gjennom direkte kontakt mellom sjuke og friske hjortedyr, eller indirekte ved at friske dyr kjem i kontakt med smittestoffet i miljøet (beite, infiserte kadaver). Smittestoffet er påvist i spytt, urin og avføring frå smitta (sjuke) dyr. Prionet er svært resistent mot kjemiske og fysiske påverknader, og beite der sjuke dyr har vore kan vera smittefarleg i fleire år.

Sjukdomsteikn og diagnostikk

Skrantesjuke blei første gong påvist hos mulhjort (Odocoileus hemionus) på ein forskningsstasjon i USA i 1967. I viltlevande hjorteviltpopulasjoner blei det første tilfellet oppdaga i 1981, og sjukdommen er no påvist hos viltlevende mulhjort, hvithalehjort (O. virginianus), nordamerikansk kronhjort (Cervus elaphus nelsoni) og nordamerikansk elg (Alces alces shirasi). Sjukdommen er til no funne i over 24 statar i USA, og i to provinsar i Canada. Skrantesjuke vert og påvist hos oppdrettshjort i USA og Canada. Sjukdommen er videre diagnostisert i ein dyrehage i Sør-Korea, etter livdyrimport frå Canada.

Tida frå eit dyr blir smitta til sjukdommen bryt ut (inkubasjonstida) er lang, truleg rundt 2 år, og sjukdommen finst oftast hos 3-5 år gamle dyr. Dei viktigaste symptoma er vekttap og endra oppførsel. Desse utviklar seg over veker og månader. I tillegg kan ein sjå sikling, ukoordinerte rørsler, repeterande rørslemønster, hovudskjelvingar, skjering av tenner, og senka hovud. Ukoordinerte rørsler og skjelvingar er mindre tydelege enn ved skrapesjuke hos sau. Pelsen kan bli tørr og bustete, men kløe er ikkje vanleg. Seint i sjukdommen kan dyra sikla, drikka og urinera mykje, og visa tydelege nevrologiske symptom.

Etter eit sjukdomsforløp som varer frå nokre veker til fleire månader, daudar dyra. Dei kan også dauda i samband med akutte stresspåkjenningar i sjukdomsperioden. Ulike følgesjukdommar som lungebetennelse eller skadar kan korta ned sjukdomsperioden.

Diagnostikk
Hos dyr vil diagnosen «prionsjukdom» (skrapesjuke, kugalskap og skrantesjuke) normalt bli stilt ved påvisning av smitte i hjernevev. I tilfelle skrantesjuke kan smittestoff, feilfolda prionprotein (PrPCWD), hos nokon dyr bli påvist i lymfatisk vev i ei tidlig fase, før sjukdommen bryt ut (inkubasjonstida). Denne påvisninga skjer altså før det er mulig å finne PrPCWD i hjernevev. Dette er årsaka til at ein for skrantesjuke stille ei diagnose og ved påvisning i lymfatisk vev.

For standard, godkjente metoder for skrantesjuke-diagnostikk, med resultat «ikkje påvist», er det krav om at den testa prøva må inneholde hjernevev.

Sjå video om korleis ein kan ta ut hjerneprøve for undersøking av skrantesjuke.

Sjå video om korleis ein kan ta ut lymfeknuter for undersøking av skrantesjuke.

Førekomst

Prevalensen (antall smitta dyr i ein populasjon) av skrantesjuke i Nord-Amerika er vist å variere sterkt frå område til område. Det er vist at 0,5 – 5 % av dyra i smitta område i Nord-Amerika har utvikla skrantesjuke. I enkelte flokkar er det rapportert at så mange som 30 % av dyra er blitt råka. Det er og vist at prevalensen auker over tid viss det ikke blir satt igong tiltak for å bekjempe sjukdommen. 

Dei første, og så langt einaste tilfelle av skrantesjuke hos hjortedyr i Europa, er påvist av Veterinærinstituttet. Kor stor del av den norske hjorteviltproduksjonen som er råka og kor mykje dette betyr, er så langt ukjent.

I samband med det første funnet av CWD i Noreg blei det laga ei grundig nyheitssak , både på norsk og engelsk, som inneheldt video med ekspertintervju. Les saka og sjåe videoen her.

Les engelsk versjon av saka og sjå videoen her.

Overvakning

Noreg har eit overvakingsprogram for skrantesjuke, finansiert av Mattilsynet. Programmet omfattar skrantesjuke-undersøking av ville hjortedyr og hjortedyr i oppdrett, eldre enn 18 månader, som kjem inn for obduksjon ved Veterinærinstituttet. Fram til mars 2016 var ikkje CWD påvist i Noreg eller andre europeiske land.

Sjå overvåkingsprogrammet for skrantesjuke

Tiltak

CWD er ein B-sjukdom, og det finst eit overvakingsprogram for denne sjukdommen i Noreg.

I juli 2016 kom Mattilsynet med nye tiltak for å avgrensa spreiing av CWD hos hjortevilt.

I USA og Canada er overvakingsprogram for CWD etablert. Desse omfattar undersøking av hovudet (hjernen) frå ulike ville hjortedyr, og frå hjort i oppdrett. I Europa blei det i 2006-2007 undersøkt hjernevev frå hjort felt etter jakt, i regi av EU. I Noreg blei det i samband med dette programmet undersøkt prøver frå 600 viltlevande hjort. I tillegg finst det eit norsk overvakingsprogram for CWD hos hjort i oppdrett, finansiert gjennom Mattilsynet.

Alt norsk hjortevilt blir omfatta av Helseovervakingsprogrammet for hjortevilt og moskus (HOP) som Veterinærinstituttet driv på vegne av Miljødirektoratet. Veterinærinstituttet er også nasjonalt referanselaboratorium for prionsjukdommar hos dyr og koordinerer Mattilsynet sine overvakingsprogram for skrapesjuke hos sau, BSE hos storfe og CWD hos oppdrettshjort. Det vil bli teke initiativ til å skaffa fram fleire data omkring førekomst va CWD hos norske hjortevilt. Det er viktig at folk som observerer sjuke hjortedyr tek kontakt med kommunal viltforvaltning, Mattilsynet eller Statens naturoppsyn med tanke på prøvetaking for laboratorieundersøking ved Veterinærinstituttet.

Informasjon til jegerar frå Mattilsynet

Mattilsynet har utarbeidd eit informasjonsskriv til jegerar for at dei skal læra meir om sjukdommen, slik at dei lettare kan hjelpa til med å skaffa ei oversikt over utbreiinga av CWD. Dette kan også hjelpa til med å redusera eller hindra smitterisiko til nye område.

Spørsmål og svar

Her finner du vanlege spørsmål og svar om skrantesjuke.