Lite smitte frå dyr, mat og vatn til menneske i Noreg
Sjukdommar som kan smitte mellom dyr og menneske har framleis lita betydning for folke- og dyrehelsa her til lands. Overvaking og rask respons er avgjerande.
Vi i Noreg har i svært liten grad sjukdommar som smittar frå dyr, mat og vatn til menneske. På verdsbasis er situasjonen ein ganske annan: omtrent seks av ti av alle smittsame sjukdommar hos menneske kjem frå dyr. Sjukdommar som smittar mellom dyr og menneske blir kalla zoonosar, og blir forårsaka av bakteriar, virus, parasittar, prion og sopp. Veterinærinstituttets zoonoserapport for 2025 viser at førekomsten av zoonotiske sjukdommar i Noreg var stabile i fjor og på nivå med tidlegare år.
Antibiotikaresistens hos bakteriar frå dyr og mat er framleis låg i Noreg. Som tidlegare år var den hyppigast rapporterte zoonosen i 2025 campylobacteriose.
Det er svært lite Salmonella i norsk husdyrproduksjon, men i 2025 blei bakterien påvist i 13 kommersielle fjørfebesetningar. Dette er ein markant auke frå tidlegare år. Påvisingane kan i hovudsak forklarast med spreiing frå avlsdyr og nedover i avlspyramiden, noko som illustrerer at introduksjon av smitte i øvste ledd i produksjonen kan få store konsekvensar for heile produksjonen. Både Salmonella og Campylobacter er bakteriar som kan finnast i tarmen til fuglar og dyr.
Av dei tilfella der menneske i Noreg er smitta av zoonosar har mange blitt introduserte for smitten i utlandet.
Zoonoserapporten for 2025
Administrerande direktør ved Veterinærinstituttet Gun Peggy Strømstad Knudsen understrekar viktigheita av høgt medvit og god overvaking av smitte frå dyr, mat og miljø.
– Sjølv om situasjonen i Noreg er god, krevst framleis kontinuerleg overvaking og rask respons for å halde smittenivåa låge. Klimaendringar, framvekst av klimakjenslevare sjukdommar, reiseaktivitet og flytting av menneske og dyr, og dessutan import av mat og fôringrediensar aukar sjansane for smitte mellom dyr og menneske òg i Noreg, seier Knudsen.
Éi helse
Fagansvarleg for zoonosar ved Veterinærinstituttet Bente Fjermestad-Eie oppmodar til auka beredskap og understrekar viktigheita av det tverrsektorielle samarbeidet.
– Ei verd i endring påverkar òg oss og gjer at vi må vere førebudde på auka risiko. Nye smittestoff kan òg finne vegen til Noreg. Dette utfordrar oss, og understrekar viktigheita av det tverrsektorielle samarbeidet mellom kunnskapsinstitusjonar, næring og offentlege styresmakter for folke- og dyrehelse. Dette samarbeidet gjer det mogleg å sjå dyrehelse, mattryggleik og menneskes helse i samanheng, forklarer Fjermestad-Eie.
Ho legg til:
– Det er verd å nemne at det er fleire sjukdommar som kan smitte mellom menneske og dyr som ikkje er del av denne rapporten, og mange sjukdommar vi ikkje treng å forhalde oss til i vår del av verda. Likevel er all smitte mellom menneske og dyr, mat og vatn noko som det er viktig for oss å ha oversikt over å følgje med på, seier Fjermestad-Eie.
Veterinærinstituttet hjelper Mattilsynet i å overvake og dokumentere førekomsten av zoonosar.
Når meldepliktige zoonosar blir oppdaga hos menneske og dyr, blir undersøkingar gjorde for å spore smittekjelda og det blir sett i gang tiltak for å forhindre nye tilfelle. I tilfelle der mat eller dyr er mistenkt å vere kjelda, blir Mattilsynet varsla og eit utbrotsetterforskingsteam beståande av Mattilsynet, Veterinærinstituttet, relevante kommuneoverlegar og Folkehelseinstituttet blir etablert.
Zoonoserapporten blir utarbeidd av Veterinærinstituttet i samarbeid med Folkehelseinstituttet og Mattilsynet. Den inngår i Noregs årlege rapportering til EFSA – EUs organ for næringsmiddeltryggleik.
