Sporothrix spp. og sporotrikose
Sporotrikose (òg kalla rose handler’s disease) er ein soppinfeksjon forårsaka av artar i Sporothrix schenckii-komplekset. Sjukdomen kan råka både menneske og dyr, men katt er særleg ofte infisert. Sporothrix schenkii finst i heie verda, men er sjeldan i Europa, med unntak av Spania og Italia.
Smittestoff og smittevegar
Sporothrix schenckii-komplekset består av fleire artar; S. brasiliensis, S. mexicana, S. globosa, S. luriei, S. albicans og S. schenckii sensu strictu.
Sporothrix spp. er dimorfe soppar, det vil seia at dei kan opptre i to ulike vekstformer, muggsopp og gjærsopp, avhengig av temperaturen. I miljøet og ved lågare temperaturar (om lag 20–25 °C) veks dei som filamentøse muggsoppar (fleircella, hyfedannande soppar). I kroppstemperatur hos menneske og dyr blir soppen omdanna til gjærceller (eincella soppar som formerer seg ved knoppskyting) og kan formere seg i vertsvevet.
Smitte skjer vanlegvis gjennom små sår i huda etter kontakt med forureina jord, plantar eller organisk materiale. Infeksjon ved innanding av soppsporar førekjem sjeldan, men kan føre til sjukdom i luftvegane.
Katt er den dyrearten som oftast utviklar klinisk sjukdom og som dermed òg utgjer ei viktig smittekjelde. Særleg S. brasiliensis kan overførast frå infiserte kattar til både menneske og andre dyr gjennom bitt, kloring eller kontakt med sårsekret.
Sjukdomsteikn
Sjukdommen er beskriven hos menneske og mange dyr, mellom anna hestar, hundar, kattar, storfe, fuglar, grisar og mus.
Sporotrikose kan manifestere seg i mange former, men er primært ein kronisk sjukdom i hud, underhud og tilhøyrande lymfekar. Hos individ med normalt immunforsvar held sjukdommen seg som regel lokalt, men hos individ med nedsett immunforsvar kan sjukdommen bli systemisk og spreie seg til ledd, knoklar, musklar og indre organ med dødeleg utgang. Friske smitteberarar er ikkje uvanleg.
- Hudform (lokal kutan sporotrikose): Knutar og sår utviklar seg på staden der soppen først kom i kontakt med huda, vanlegvis på meir utsette område som lemmer (hender og fingrar hos menneske). Tilstanden startar som ein smertefri knute i huda, men utviklar seg gradvis til eit sår med pussdanning og sekresjon. Sårdanninga held seg lokalisert til området rundt staden der soppen kom i kontakt med huda.
- Lymfeform (lymfokutan sporotrikose): Primære sår utviklar seg på staden der soppen kom i kontakt med huda, men det oppstår òg sekundære sår langs lymfekar. Desse følgjer same utvikling som det primære såret ved at dei startar som smertefrie knutar som etter kvart sprekk opp og dannar sår.
Hos katt blir lesjonane ofte observerte på hovudet, naseryggen, øyra og ekstremitetane. Respiratoriske symptom, som nysing og naseflod, kan førekome ved affeksjon av nasehola.
Diagnostikk
Diagnosen sporotrikose blir best stadfesta ved dyrking på soppmedium og påvising av Sporothrix spp. i prøvemateriale frå lesjonar. Aktuelle prøvetypar er biopsiar, finnålsaspirat og sårsekret. Cytologi og histopatologi kan òg ofte gi sterk mistanke fordi lesjonane gjerne inneheld eit stort antal gjærceller.
Førekomst
Sporothrix spp. førekjem over heile verda, men sjukdommen sporotrikose er relativt sjeldan i Europa, med unntak av i Spania og Italia. Dei fleste tilfella på hundar og kattar er beskrivne frå USA og Sentral- og Sør-Amerika.
Kattar (særlig ukastrerte hannkattar) er den dyrearten som oftast utviklar klinisk sjukdom. Infeksjon med Sporothrix brasiliensis er spesielt vanleg i sørlege deler av Brasil. Arten er kjent for å kunne overførast mellom kattar og frå katt til menneske, og sporotrikose reknast som ein framveksande («emerging») zoonose.
Vi har lite kunnskap om førekomsten av Sporothrix spp. i Noreg. Ved Veterinærinstituttet er Sporothrix schenckii påvist ved fleire anledningar som eit tilfeldig funn i pelsprøvar frå både katt og hest. Dette kan tyde på at soppen er meir utbreidd i miljøet enn tidlegare antatt.
Ved undersøking av dyr med kroniske hudlesjonar bør sporotrikose vurderast som ein differensialdiagnose. Dette gjelder særleg hos importerte dyr eller dyr med kjent opphald i endemiske områder. I 2021 blei det påvist sporotrikose på ein katt som var importert frå Sør-Amerika til Noreg.
Human sporotrikose finst i hovudsak i Sentral- og Sør-Amerika der sjukdommen til vanleg er endemisk, og berre sjeldan epidemisk. Sporotrikose blir her rekna som ein «emerging» zoonose.
Tiltak
Ved mistanke om sporotrikose bør hanskar og anna verneutstyr nyttast ved handtering av dyr og sårsekret på grunn av den potensielle smitterisikoen ved bitt og kloring. Dette er særleg viktig dersom dyret kjem frå område med kjent førekomst av S. brasiliensis
